Dokumentari

SIRI 1: Meneroka dunia filem dokumentari

Oleh: Ku Seman Ku Hussain

Filem dokumentari hampir tidak dirasakan kewujudannya di negara ini. Selain badan seperti Filem Negara Malaysia (FNM), tidak ada pihak lain yang berminat untuk menerbitkan filem dokumentari bagi pasaran dalam dan luar negara.

Sebaliknya beberapa pihak luar pula kelihatan terpesona dengan khazanah alam dan budaya di negara ini. Mereka merakamkan sebagai filem dokumentari. Kenapa filem dokumentari tidak popular seperti filem cereka di kalangan penonton tempatan?

Ini pasti ada kaitan dengan kecenderungan dan budaya menonton filem di kalangan penonton. Kepada mereka yang berminat untuk meninjau kehidupan dan alam, barangkali memilih untuk menonton dokumentari daripada cereka.

Walau apa sekali pun, kita sebenarnya banyak terhutang budi dengan FNM yang terus menghasilkan filem dokumentari sejak sekian lama dulu hingga kini. Bayangkan kalau kita sudah tidak memiliki FNM, siapakah yang akan menghasilkan filem dokumentari?

Sempena ulang tahun kemerdekaan negara tahun lalu, RTM ada menyiarkan program Jejak-Jejak Merdeka. Program ini menyiarkan rakaman oleh FNM semasa negara menuju kemerdekaan dalam slot Berita Perdana TV1.

Sementara newsreel semasa Allahyarham Tunku Abdul Rahman melaungkan "Merdeka" di Stadium Merdeka pada 31 Ogos 1957 adalah sebahagian daripada elemen filem dokumentari yang dirakamkan oleh FNM. Bentuk filem genre ini telah lama terdedah kepada khalayak tempatan.

Sejarah filem yang berusia lebih satu abad lalu sebenarnya bermula dengan dokumentari. Biarpun waktu itu (1895) Lumiere dan saudaranya di Perancis tidak tahu istilah yang merujuk hasil kerja mereka tetapi filem Lumiere seperti The Arrival of a Train (1895) adalah sebuah dokumentari. Dalam sejarah perfileman dunia, dokumentari adalah satu cabang pembikinan filem.

Ia menggunakan mekanisme yang sama dengan pembikinan filem cereka iaitu merakamkan imej. Tetapi disiplin dan pendekatannya berbeza dengan cereka. Ada beberapa sarjana filem di Barat melihat filem cereka sama seperti karya seni yang lain misalnya novel, lukisan atau teater. Maknanya filem cereka banyak melihatkan interpretasi kreatif daripada realiti yang dilalui oleh manusia.

Tetapi dokumentari, kata mereka, merakam dan menginterpretasi tanpa mengolah secara kreatif. Kalau rakaman ketibaan kereta api dalam The Arrival of A Train boleh dijadikan contoh, gesture, mood dan manusia yang ada di stesen itu adalah asli. Filem dokumentari juga disebut sebagai nonfiction film. Kadangkala pula disebut sebagai factual film atau filem yang berteraskan fakta.

Sejarah filem dokumentari dipercayai bermula dengan filem Nanook of the North (1922) arahan Robert Flaherty. Filem ini merakamkan kehidupan masyarakat Eskimo di Artik. Flaherty seorang arkeologis dan Nanook of the North adalah rakaman kembaranya di Artik.

Flaherty merakamkan kehidupan di Artik dengan menggunakan beribu kaki filem sebelum memilih yang mahu digunakan untuk melahirkan Nanook of the North.

Dalam konteks tempatan barangkali kita boleh melihat factual film ini dalam siaran rakaman peristiwa berdarah di Memali, Kedah 18 tahun lalu. Tahun lalu RTM menyiarkan banyak footage yang belum pernah didedahkan untuk tontonan umum. Ini adalah sebahagian factual film di mana gesture dan pengawalan kamera tidak dirancangkan seperti cereka atau dokumentari.

Factual film melihat subjek daripada perspektif journalism dan kualiti imej jelas ada nilai berita daripada karya kreatif. Contoh ini sebenarnya untuk memudahkan khalayak membayangkan apa yang dimaksudkan dengan factual film dalam konteks perfileman.

Dalam buku The Theory and Criticism, Richard Meran menulis, filem dokumentari memberikan fakta dan sudut pandangan. Tetapi factual film hanya memberikan fakta dan bukan sudut pandangan atau kesimpulan.

Dokumentari memberikan fakta melampaui fiksyen, di mana manusia, tempat dan peristiwa mengatasi imaginasi. Keaslian menjadi tonggak kepada filem dokumentari. Tetapi dalam filem cereka, "keaslian" adalah dalam konteks dunia filem itu sendiri.

Beberapa pengarah hebat antaranya Mira Nair dan Garin Nogroho bermula dengan filem dokumentari. Mira dengan filem dokumentari India Cabaret dan Garin dengan Daun Di Atas Bantal serta Puisi Yang Tak Terkuburkan. Tetapi Mira misalnya mendepani halangan-halangan tersendiri semasa menghasilkan filem dokumentari. Misalnya dia tidak boleh mengawal gesture, mood dan mengolah mengikut yang dimahukan.

Maka sebagai jalan keluar Mira menghasilkan cereka pertama, Salaam Bombay. Tetapi Salaam Bombay masih berteraskan dokumentari apabila Mira mengambil kanak-kanak jalanan sebagai pelakon untuk merakamkan realiti kehidupan mereka.

Dalam Puisi Yang Tak Terkuburkan pula Garin menggunakan mangsa yang pernah diseksa komunis di Indonesia sebagai watak utama. Lelaki itu menceritakan kisah laranya dan Garin merakamkan tanpa banyak olahan kreatif.

Pada masa yang sama ada beberapa filem mengambil pendekatan dokumentari yang digabungkan dengan pendekatan cereka. Kalau di negara ini barangkali penonton pernah menonton telefilem Jangan arahan Erma Fatima. Telefilem ini mengenai dilema dan keresahan warga Bangladesh yang bekerja secara haram di negara ini. Dalam beberapa adegan telefilem ini, Erma memberikan shot-shot yang dibuat dengan camera hand held mendekati konsep dokumentari. Erma memahami tujuan dia memilih shot-shot dan sudut kamera yang mirip dokumentari.

Tetapi filem-filem lain yang berkonsep cereka di negara ini belum kelihatan lagi menyelitkan pendekatan dokumentari dalam sinematografi.

Kenapa menghasilkan filem dokumentari? Pengarah tentunya mempunyai alasan antaranya mahu memperlihatkan rakaman imej yang tidak dimanipulasikan. Tidak ada lakonan atau melakonkan semula sesuatu peristiwa yang telah berlaku. Tujuannya untuk menyerahkan kepada penonton menilai keaslian rakaman tersebut.

Mungkin ada bertanya di mana pula peranan pengarah filem dokumentari kalau filem dokumentari sekadar merakam? Jawapannya filem dokumentari bukan sebuah interpretasi kreatif. Tetapi filem dokumentari tetap menuntut interpretasi pengarah melihat subjek yang mahu dipaparkan.

Sebuah dokumentari akan memperlihatkan pemikiran dan jurus yang mahu dibawa kepada penonton. Pengarah tetap berperanan memberikan jiwanya dalam filem dokumentari.

Filem A Hard Day's Night (1964) yang melibatkan kumpulan Beatles arahan Richard Lester misalnya menggabungkan elemen fakta dalam filem dokumentari ini. Lester mengadunkan dengan teknik muzikal dan iklan TV.

Dalam konteks tempatan, penonton boleh mengasah minat menonton filem dokumentari menerusi Discovery Channel dan National Geographic yang disiarkan menerusi Astro. Kedua-dua saluran itu menyiarkan filem-filem dokumentari yang berkualiti.

Saluran ini menjadi penting apabila pawagam di negara ini tidak menayangkan filem dokumentari kerana filem cereka lebih digemari penonton dan memberikan pulangan.

Minggu depan Apresiasi Filem akan membincangkan beberapa filem dokumentari terbaik dan kenapa ia menjadi begitu berpengaruh.

Sumber: Utusan Online (30 Mac 2003)

Penafian
Laman web Filem Malaysia (www.filemkita.com) merupakan sebuah laman web berasaskan maklumat mengenai filem-filem buatan Malaysia dan filem-filem Melayu (terbitan Tanah Melayu/Malaya dan Singapura) sejak tahun 1933 hingga era 2000. Segala maklumat, tulisan, gambar, dialog, senikata dan klip audio/video adalah hak milik pengeluar filem dan para karyawan, seniman/seniwati dan penulis yang terlibat. Sebarang penyalahgunaan bahan-bahan dalam laman web ini adalah ditanggung sepenuhnya oleh mereka yang tidak bertanggungjawab tersebut.

Penghargaan
Setinggi-tinggi terima kasih kepada pihak yang bekerjasama memberi sumbangan ikhlas bagi melengkapkan maklumat dalam laman web ini.