Dokumentari

SIRI 3: Dokumentari menghurai isu sosial

Oleh: Ku Seman Ku Hussain

Seperti yang diperkatakan pada dua siri sebelum ini, filem dokumentari antara genre filem yang popular. Konsep dokumentari yakni bukan disampaikan dengan elemen dramatik mempunyai kedudukan tersendiri dalam perkembangan media hari ini.

Kalau diperhatikan program yang dimuatkan dalam siaran tv, sebahagiannya adalah bercorak dokumentari, semi dokumentari dan berita. Ini bermakna selain filem yang bertolak daripada hukum-hakam fiksyen, fakta juga mempunyai tarikan kepada penonton.

Laporan mengenai perang di Iraq oleh stesen Cable News Network (CNN) dan British Broadcasting Corporation (BBC) misalnya bukanlah sebuah drama. Tetapi penonton ingin melihat fakta daripada aspek visual dari newsreel yang diambil pada masa kejadian.

Paling menarik untuk melihat relevan filem dokumentari dalam konteks hari ini ialah sebagai bahan rujukan mengenai sosial dan antropologi. Filem dokumentari menjadi medium untuk merakamkan peristiwa sosial, mengulas dan menyuntik sudut pandangan pengarah filem berkenaan.

Pada Anugerah Academy ke-75 yang lalu, filem Bowling For Columbine arahan Michael Moore dipilih sebagai filem dokumentari terbaik. Tetapi bagi sesetengah orang, filem dokumentari ini diingati kerana kontroversi kritikan Moore terhadap Presiden Bush kerana melancarkan perang ke atas Iraq. Moore menggunakan pentas Anugerah Academy kali ini untuk menyampaikan kritikan yang antiperang.

Kritikan Moore yang mendapat tepukan gemuruh oleh sebahagian besar tetapi Anugerah Academy itu sebenarnya mempunyai signifikan dengan filem Bowling For Columbine. Filem dokumentari ini meninjau semula tragedi berdarah yang berlaku di Columbine High School, di Colorado. Peristiwa pelajar menembak rakan sekolah telah mencetuskan pemberontakan dalam jiwa Moore dan dia menjejaki dan membuat kesimpulan mengenai tragedi itu.

Kesan sebuah filem dokumentari seperti Bowling For Columbine sangat besar. Apa lagi setelah memenangi anugerah di Anugerah Academy. Moore pernah berkata, dia tidak mahu kanak-kanak di Colorado misalnya menganggap tindakan ganas adalah cara yang betul untuk menyelesaikan sesuatu masalah. Kalau tidak masakan kerajaan Amerika Syarikat (AS) sendiri melancarkan keganasan, membunuh kanak-kanak dan orang awam di Iraq kalau ini bukan cara yang betul?

Moore cuba melihat bahawa keganasan tetap keganasan dan tidak ada apa-apa alasan lain untuk mewajarkan keganasan sebagai satu formula yang menghalalkan cara. Lalu dalam konteks politik dunia antara AS dengan negara-negara di Asia Barat, Bowling For Columbine memang relevan.

Antara paparan yang sangat sinikal dalam Bowling For Columbine ialah filem ini dimukakan dengan adegan membuka akaun bank dan mendapat selaras senapang. Moore mengakhiri filem ini dengan satu kenyataan bahawa peluru yang membunuh 12 pelajar dan guru di sekolah tinggi itu dibeli dengan harga 17 sen setiap sebutir dari Wal Mart Supermarket.

Dokumentari ini tidak sekadar memenangi anugerah tetapi membuka helaian demi helaian sistem sosial di AS yang ganas. "Kita ada sejarah keganasan," demikian kata Timbalan Presiden National Rifle Association, Charlton Heston. Keganasan inilah yang mempengaruhi AS dalam membuat dasar luar negaranya.

Inilah antara peranan besar yang pernah dimainkan oleh sebuah filem dokumentari untuk memperjuangkan kemanusiaan sejagat. Malah Moore pernah berkata, "Kebanyakan orang kulit putih mereka gagal menyelesaikan masalah."

Difahamkan Moore akan muncul dengan sebuah dokumentari baru yang menyingkap tragedi serangan pejuang berani mati pada 11 September 2001 ke atas Pusat Dagangan Dunia (WTC) di New York.

Filem dokumentari telah digunakan secara meluas untuk menyedarkan manusia terhadap bahaya penyakit AIDS dan penyalahgunaan dadah. Isu-isu sosial tentu saja menjadi kekuatan kepada sesebuah filem dokumentari untuk mengutarakan sudut pandangan mengenainya.

Kelantangan pengarah filem dokumentari AS mengkritik dasar kerajaan bukanlah perkara baru. Malah pengarah filem dokumentari dekad 60-an dan 70-an misalnya menggunakan filem dokumentari untuk memperlihatkan sikap anti dasar-dasar AS berhubung isu sosial dan kemanusiaan. Peter Biskin dalam Cineaste misalnya menulis mengenai dokumentari Heart and Mind arahan Peter Davis. Dokumentari ini mengenai dasar luar AS yang tidak disenangi terutama dalam Perang Vietnam.

Kalau Bowling For Columbine melihat tragedi di Colorado sebagai manifestasi dasar ganas AS, The Murder of Fred Hampton (1971) misalnya mengenai anggota polis Chicago yang terlibat dengan pembunuhan pemimpin Black Panther dan penyiasatan yang telus mengenai kejadian itu. Kemudian menyusul Murder In America (1973) yang mengkritik kejadian pembunuhan sesama sendiri di Amerika. Kedua-dua filem ini difahamkan lantang dan yang menariknya ia disiarkan menerusi saluran tv biasa.

Di Amerika dekad yang penuh bara dan kemarahan rakyat, selain filem fiksyen yang menyingkap idealisme rock, banyak juga filem dokumentari yang menyelinap ke dasar permasalahan selain melemparkan kritikan.

Pembikin filem dokumentari dilihat sebagai pemerhati sosial yang tekun dan teliti. Kerana itu untuk melihat sosialisasi dekad yang penuh marah itu, filem dokumentari adalah sumber yang paling tepat.

Dalam konteks negara ini, kita tidak mempunyai sebuah pun filem dokumentari mengenai beberapa peristiwa penting selepas merdeka. Di mana filem mengenai peristiwa berdarah 13 Mei? Apakah ada pihak yang tidak dapat menerima kenyataan bahawa rasisme terus menjadi benteng utama untuk mewujudkan bangsa Malaysia?

Tahun 1974 pula misalnya tercetus satu lagi peristiwa penting iaitu kebangkitan pelajar memperjuangkan isu sosial. Ini adalah peristiwa penting, tidak kira sama ada perjuangan pelajar zaman itu relevan atau sebaliknya. Hanya filem dokumentari yang boleh menceritakan secara jelas dan telus. Tetapi di mana filem-filem itu? Kenapa Filem Negara Malaysia (FNM) misalnya tidak mengambil inisiatif menghasilkan dokumentari dan disiarkan di tv?

Kalau RTM misalnya boleh menyiarkan kembali newsreel tragedi di Memali secara berulang kali, apa bezanya dengan peristiwa 13 Mei atau kebangkitan pelajar tahun 1974?

Sumber: Utusan Online (13 April 2003)



Filem Cereka: A|B|C|D|E|F|G|H|I|J|K|L|M|N|O|P|Q|R|S|T|U|V|W|X|Y|Z Mula


Penafian
Laman web Filem Malaysia (www.filemkita.com) merupakan sebuah laman web berasaskan maklumat mengenai filem-filem buatan Malaysia dan filem-filem Melayu (terbitan Tanah Melayu/Malaya dan Singapura) sejak tahun 1933 hingga era 2000. Segala maklumat, tulisan, gambar, dialog, senikata dan klip audio/video adalah hak milik pengeluar filem dan para karyawan, seniman/seniwati dan penulis yang terlibat. Sebarang penyalahgunaan bahan-bahan dalam laman web ini adalah ditanggung sepenuhnya oleh mereka yang tidak bertanggungjawab tersebut.

Penghargaan
Setinggi-tinggi terima kasih kepada pihak yang bekerjasama memberi sumbangan ikhlas bagi melengkapkan maklumat dalam laman web ini.

Komen & sumbangan

Hantarkan kepada kamal@filemkita.com

Teruskan menyokong dan membangunkan Filem Malaysia. Syabas!


Idea, rekabentuk & pengumpulan maklumat oleh Kamal Hakcipta laman web 1999-2004 khyswebdesign
Lain-lain hakcipta adalah terpelihara