Maklumat Seni Filem

Filem dan lakonlayar

Oleh: Ku Seman Ku Hussain

Filem adalah medium yang membawa cerita kepada penonton. Pembikinan filem adalah seni menterjemah elemen teks daripada lakonlayar dengan elemen visual yang dihasilkan menerusi lensa kamera. Tugas pengarah adalah menterjemah lakonlayar dalam bentuk sinematik.

Lakonlayar pula adalah milik penulis lakonlayar dan pengarah tidak boleh sewenang-wenang mengubah mengikut apa yang difahami. Sebaliknya pengarah wajar cuba memahami lakonlayar. Di negara ini terdapat beberapa kekeliruan apabila ada pengarah bukan cuba memahami lakonlayar tetapi mengubah lakonlayar.

Apabila berada dalam situasi ini ada lebih baik pengarah menulis sendiri sebuah lakonlayar baru dengan cerita yang baru. Sekiranya pengarah mahu menggunakan lakonlayar oleh penulis lain, maka dia terpaksa memahami lakonlayar berkenaan.

Sekiranya lakonlayar berkenaan didapati kurang memuaskan, jalan yang terbaik ialah menolak lakonlayar itu dan bukan menulis semula mengikut apa yang dia faham. Sekiranya ini berlaku maka perbuatan itu seolah-olah menafikan kewujudan penulis lakonlayar.

Di negara ini juga berlaku di mana penulis dianggap menghasilkan "skrip" sementara pengarah menulis semula dan meletakkan nama mereka sebagai "penulis lakonlayar". Apa bezanya skrip dengan lakonlayar?

Inilah yang berlaku dalam pembikinan filem Embun arahan Erma Fatima daripada lakonlayar Rohiman Harun. Erma menganggap karya Rohiman sebuah skrip dan dia menulis lakonlayar bagi Embun.

Tetapi berbeza dengan Paloh apabila Adman Salleh menggunakan lakonlayar karya Ismail Ahmad yang bertajuk Autonomi sebagai cerita asal saja. Adman menulis semula dengan menggunakan watak ciptaan Ismail Ahmad. Paloh tentunya bukan lagi Autonomi kerana Adman tertarik dengan latar dan watak dalam Autonomi tetapi kurang berminat dengan lakonlayarnya.

Maka Adman boleh dianggap menghasilkan sebuah lakonlayar baru diasaskan daripada cerita dan watak ciptaan Ismail Ahmad. Ini sama dengan mengangkat satu fragmen dalam sebuah novel lalu dikembangkan menjadi lakonlayar sebuah filem.

Sementara U-Wei Haji Saari pula kerap kali bekerjasama dengan penulis untuk menghasilkan lakonlayar filem dan drama arahannya. Tetapi tidak semua penulis boleh menghasilkan lakonlayar yang baik sekalipun mempunyai cerita yang menarik.

Ini kerana penulis lakonlayar perlu melihat cerita dan watak bergerak daripada perspektif pengarah. Dua atau tiga halaman lakonlayar barangkali boleh disampaikan dalam beberapa saat saja di filem.

Definisi lakonlayar adalah suasana yang digambarkan oleh penulis dalam sesuatu adegan biarpun dengan sebaris ayat. Tidak ada istilah skrip dalam perfileman kecuali filem tempatan. Kita yang masih lagi menulis credit title penulis lakonlayar sebagai penulis skrip.

Sergei Eisenstein dalam satu esei bertajuk Dickens, Griffith and the Film Today menulis: "Novel karya Dickens telah menyediakan kepada Griffith beberapa teknik filem seperti fades, dissolves atau parallel editing."

Penulis lakonlayar ada peranan yang besar dalam sesebuah filem. Mereka bukan menulis kata bual atau dialog filem tetapi menulis tempo keseluruhan bagi filem berkenaan. Biarpun teori auteur menganggap pengarah adalah pengarang kepada filem arahannya tetapi dalam keadaan lain penulis lakonlayar tetap penting. Teori auteur diasaskan oleh kelompok karyawan generasi baru dekad 50-an di Perancis dan mendapat sokongan padu oleh pengkritik filem Andre Bazin yang menerajui majalah filem Cahiers du Cinema.

Tetapi tidak semua pengarah senang dengan penulis lakonlayar malah ada yang tidak menggunakan lakonlayar terutama pada era filem bisu. Ketika itu pengarah lebih banyak melakukan improvisasi semasa penggambaran. Malah pengarah seperti Jean-Luc Godard lebih gemar menggunakan catatan ringkas semasa mengarah. Sebahagian besar filem arahan Godard bertolak daripada idea yang dirangkumkan dalam beberapa baris ayat saja.

Dalam pada itu banyak pengarah tersohor memilih untuk menulis sendiri lakonlayar filem arahan mereka. Ini satu tindakan bijak kerana mereka tahu apa yang boleh dan tidak boleh dilakukan semasa tranformasi teks ke visual. Antaranya ialah Cocteau, Eisenstein, Ingmar Bergman dan Herzog. Begitu juga dalam industri filem Amerika yang banyak melahirkan penulis dan pengarah (writer-director). Antara nama besar yang banyak menulis sendiri lakonlayar filem arahan mereka ialah Charlie Chaplin, Orson Welles, Wilder, Woody Allen dan Francis Ford Coppola.

Ada beberapa kelebihan apabila pengarah menulis sendiri lakonlayar filem mereka. Apabila pengarah menulis lakonlayar maka dia boleh mengembangkan idea daripada teks ke sinematik secara lancar. Mereka juga tidak perlu lagi untuk memahami dan mentafsirkan idea yang digarapkan dalam lakonlayar yang dihasilkan oleh penulis lain.

Daripada lakonlayar penulis lain, pengarah memikul tugas untuk menzahirkan mise en scene (pengadegan) yang dilakarkan menerusi teks lakonlayar. Ada kalanya menepati kehendak penulis tetapi tidak kurang juga bercanggah kerana penulis melakarkan dengan teks tetapi pengarah perlu mevisualkan dengan keperluan yang lain.

Godard yang banyak menulis sendiri lakonlayar filemnya pernah berkata, "Saya menganggap saya seorang penulis esei. Menghasilkan esei dalam format novel atau novel dalam format esei." Godard pada masa yang sama mengkritik penulis-penulis lakonlayar Perancis yang tidak sehebat penulis Amerika.

Lakonlayar dianggap karya kesusasteraan yang mempunyai hubungan paling rapat dengan perfileman. Lakonlayar mempunyai cerita, watak, suasana yang boleh memberikan gambaran kepada mereka yang membaca. Malah novel juga dalam bahagian tertentu adalah lakonlayar yang memberikan gambaran suasana dengan teks kepada pembaca.

Ada kalangan pengarah yang bukan seorang pencerita yang baik. Tetapi mampu menyampaikan cerita daripada lakonlayar dengan penguasaan sinematik yang baik. Maka pengarah ini terpaksa bergantung kepada cerita orang lain dan menyuntikkan idea untuk dimantapkan apabila difilemkan.

Bercerita dengan teks dan menggunakan elemen sinematik adalah dua perkara yang sangat berbeza. Penguasaan teks dan sinematik ada kalanya meletakkan pengarah dan penulis lakonlayar dalam ketegangan apabila masing-masing mempertahankan cara tersendiri.

Lakonlayar yang baik akan menjelmakan visual pada penghayatan siapa yang membaca naskhah itu. Elemen visual dalam naratif dan pelukisan teks mampu dihadirkan bersama suasana pada setiap adegan. Maka tugas pengarah ialah memberikan elemen visual kepada naratif lakonlayar dan menyampaikan teks itu dalam bentuk visual kepada penonton.

Sumber: Utusan Online (23 Mac 2003)

Penafian
Laman web Filem Malaysia (www.filemkita.com) merupakan sebuah laman web berasaskan maklumat mengenai filem-filem buatan Malaysia dan filem-filem Melayu (terbitan Tanah Melayu/Malaya dan Singapura) sejak tahun 1933 hingga era 2000. Segala maklumat, tulisan, gambar, dialog, senikata dan klip audio/video adalah hak milik pengeluar filem dan para karyawan, seniman/seniwati dan penulis yang terlibat. Sebarang penyalahgunaan bahan-bahan dalam laman web ini adalah ditanggung sepenuhnya oleh mereka yang tidak bertanggungjawab tersebut.

Penghargaan
Setinggi-tinggi terima kasih kepada pihak yang bekerjasama memberi sumbangan ikhlas bagi melengkapkan maklumat dalam laman web ini.